Początkowo działalność PBR ograniczała się do centrali w Warszawie i oddziału w Poznaniu, Wilnie i Lwowie. Podobnie skromnie przestawiały się warunki pracy. W 1924 r. pomiesz- czenia Banku w Warszawie znajdowały się trzech różnych miejscach31. Dzięki przychyl- ności rządu za około 2,5 mln zł udało się wybudować nową siedzibę Banku w Warszawie. Monumentalny budynek według projektu Mariana Lalewicza, wybudowany w latach 1926 1927 przy ulicy Nowogrodzkiej, miał powierzchnię 40 tys. m2. W latach później- szych powstały kolejne nowe siedziby Banku: w Łucku, Gdyni, Poznaniu i Grudziądzu32.

W 1938 r. Państwowy Bank Rolniczy dysponował nie tylko nowoczesną infrastrukturą, lecz także rozbudowaną siecią oddziałów. Oprócz centrali Banku w Warszawie funkcjo- nowały oddziały: w Warszawie, Białymstoku, Gdyni, Grudziądzu, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Lwowie, Łucku, Pińsku, Poznaniu i Wilnie.

Początki działalności kredytowej

Za moment zwrotny w działalności PBR należy uznać rok 1924. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej definitywnie ustaliło zadania Banku. W tym czasie również stworzone zostały podstawy finansowe, dzięki którym PBR mógł zintensyfikować swoją działalność i rozpocząć realizację głównego celu, dla którego podwyższono: odgrywanie istotnej roli w życiu gospodarczym kraju, szczególnie w rolnictwie. Następnie podwyższono kapitał zakładowy o kwotę 3 mln zł. Wcześniejszy w markach polskich po przeliczeniu na złote polskie wynosił zaledwie 1500 zł33. Ponadto PBR wyposażono w specjalną dotację z budżetu Ministerstwa Reform Rolnych w wysokości 7 mln zł przeznaczoną na zakup majątków ziemskich do parcelacji. Wzrosły również o 1 mln zł środki obrotowe PBR, wpła- cone przez Skarb Państwa do Banku jako dotacja dla Gminnych Kas Pożyczkowo-Oszczęd- nościowych34.

W początkowym okresie działalności PBR jego operacje bankowe prowadzone na własny rachunek w porównaniu z kredytami z funduszy państwowych przedstawiały się o wiele skromniej. Ograniczone możliwości finansowe państwa polskiego na początku lat 20. XX w. zmusiły PBR do ograniczenia się w udzielaniu pożyczek z własnych środków do kredytów krótkoterminowych, a przy ich przyznawaniu Bank został zobligowany przez rząd do kierowania się przede wszystkim względami socjalnymi, a nie ekonomicznymi. Z pieniędzy będących w dyspozycji Banku przydzielano kredyty w małych kwotach, tak aby obdzielić jak największą liczbę drobnych i średnich gospodarstw rolnych. Było to widoczne zwłaszcza przy kredytach obrotowych, które w polityce Banku odgrywały

31. Sprawozdanie Państwowego Banku Rolnego za rok 1924, Warszawa 1925, s. 40.

32. Sprawozdanie Państwowego Banku Rolnego za rok 1925, Warszawa 1926, s. 56. Sprawozdanie Państwowego Banku Rolnego za rok 1926, Warszawa 1927, s. 69. Sprawozdanie Państwowego Banku Rolnego za rok 1929, Warszawa 1930, s. 53.

33. Zamiana marek na złote została dokonana w relacji 1 zł = 1800 tys. marek. H. Cywiński, Dziesięć wieków pieniądza polskiego, wyd. II, Warszawa 1987, s. 208. L. Kokociński, Pieniądz papierowy na ziemiach polskich, Warszawa 1996, s. 100.

34. Sprawozdanie Państwowego Banku Rolnego za rok 1924, Warszawa 1925, s. 3.

KALENDARZ ROLNICZY PAŃSTWOWEGO BANKU ROLNEGO, 1928 R.

AGRICULTURAL CALENDAR FO THE NATIONAL BANK ROLNY, 1928

101H I S T O R I A B G Ż